Çocuklar Okulda Neden Kavga Eder? Çocuğu Arkadaşlarına Vuran Anne Babalar Ne Yapmalı?

Çocuğum okulda arkadaşlarına vuruyor, sürekli kavga ediyor, öğretmeninden şikâyet geliyor… Peki, bir çocuk neden arkadaşlarına vurur? Onu cezalandırmak mı gerekir, yoksa davranışının altında yatan nedeni mi araştırmalıyız?

Çocuğunun okulda kavga ettiğini öğrenmek hiçbir anne baba için kolay değildir. Bazı aileler endişelenir, bazıları öfkelenir, bazıları ise çocuğuyla defalarca konuşmasına rağmen aynı davranışın tekrarlanması karşısında çaresiz hisseder. Çocuklarına bir daha yapmayacağına dair söz verdirdikleri hâlde yeni bir kavga haberi alabilirler.

Özellikle ilkokula yeni başlayan çocuklarda hareketlilik, dürtülerini kontrol etmekte zorlanma, arkadaşlarıyla anlaşmazlık yaşama ve duygularını uygun şekilde ifade edememe gibi durumlar görülebilir. Ancak bir çocuğun arkadaşlarına vurmasını yalnızca yaramazlık olarak değerlendirmek de doğru değildir.

Çocuğun davranışını anlamak, şiddeti kabul etmek anlamına gelmez. Amaç hem çocuğun hem de arkadaşlarının güvenliğini korumak, çocuğa öfkesini ve anlaşmazlıklarını şiddet kullanmadan yönetmeyi öğretmektir.

Bu yazıda çocukların okulda neden kavga edebildiğini, ailelerin hangi tutumlardan kaçınması gerektiğini, öğretmenlerle nasıl iş birliği yapılabileceğini ve hangi durumlarda profesyonel destek alınmasının uygun olacağını ele alıyoruz.

Çocuklar okulda neden kavga eder?

Çocukların kavga etmesinin tek bir nedeni yoktur. Aynı davranış, farklı çocuklarda farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle çözüm ararken yalnızca kavganın kendisine değil, kavga öncesinde ve sonrasında yaşananlara da bakmak gerekir.

1. Öfkesini ve duygularını yönetmekte zorlanması

Çocuklar da yetişkinler gibi öfkelenir, hayal kırıklığı yaşar, kıskanır ve kendilerini haksızlığa uğramış hissedebilir. Ancak özellikle küçük yaşlarda bu duyguları tanımak, sözcüklere dökmek ve uygun bir davranış seçmek henüz gelişmekte olan becerilerdir.

Örneğin bir arkadaşının oyuna almaması karşısında çocuk, “Beni oyuna almadığın için üzüldüm.” demek yerine arkadaşını itebilir. Sırasını beklemek istemediğinde bağırabilir veya istediği oyuncak alınmadığında vurabilir.

Burada çocuğun öfkelenmesi değil, öfkesini ifade etmek için zarar verici bir davranış seçmesi sorun oluşturur.

Anne babalar ne yapabilir?

Çocuğun duygusunu kabul ederken davranışa sınır koymalıdır:

• “Arkadaşının seni oyuna almamasına üzüldüğünü anlıyorum.”
• “Öfkelenebilirsin ama vuramazsın.”
• “Bir dahaki sefere ‘Ben de oynamak istiyorum.’ diyebilirsin.”

Çocuğa yalnızca ne yapmaması gerektiğini söylemek yeterli değildir. Bunun yerine ne yapabileceğini de öğretmek gerekir.

2. Dürtülerini kontrol etmekte zorlanması

Bazı çocuklar bir olay karşısında düşünmeden hareket edebilir. Arkadaşı elindeki kalemi aldığında hemen itebilir veya oyun sırasında heyecanlandığında istemeden sert davranabilir.

Çocuğun olaydan sonra pişman olması ve bir daha yapmayacağına söz vermesi, bir sonraki olayda mutlaka kendini kontrol edebileceği anlamına gelmez. Çünkü bir davranışı bilmek ile o davranışı yoğun duygu anında uygulayabilmek aynı şey değildir.

Bu nedenle sürekli “Bir daha yapmayacağım diye söz vermiştin!” demek yerine çocuğun kendini durdurmasına yardımcı olacak beceriler çalışılmalıdır.

Örneğin:

1. Dur ve ellerini kendinden uzaklaştır.
2. Birkaç kez yavaşça nefes al.
3. Ne hissettiğini söyle.
4. Yardım iste veya ortamdan güvenli biçimde uzaklaş.

Bu adımlar sakin bir zamanda oyunlarla canlandırılabilir. Çocuğun gerçek bir anlaşmazlık anında bunları kullanabilmesi için tekrar etmesi gerekebilir.

3. Okula uyum ve arkadaşlık sorunları

Özellikle birinci sınıfa başlayan çocuklar yeni kurallara, kalabalık bir ortama, öğretmenin beklentilerine ve farklı arkadaşlık ilişkilerine alışmaya çalışır.

Teneffüste ne yapacağını bilememek, oyuna katılmakta zorlanmak, kaybetmeye tahammül edememek veya arkadaşlarının sınırlarını anlamakta güçlük çekmek çatışmalara yol açabilir.

Çocuğun arkadaşlarına vurması her zaman kendisinin haksız olduğu anlamına da gelmez. Bazen alay edilme, dışlanma, tehdit edilme veya akran zorbalığı gibi durumlar yaşanabilir. Bu ihtimaller araştırılmalı; ancak bunların hiçbiri çocuğun başkasına zarar vermesini görmezden gelmek için gerekçe yapılmamalıdır.

Anne baba, çocuğunu dinlerken şu soruları sorabilir:

• “Kavga başlamadan hemen önce ne oldu?”
• “O sırada sen ne yapmak istiyordun?”
• “Arkadaşın ne yaptı veya ne söyledi?”
• “Kendini güvende hissettin mi?”
• “Bir dahaki sefere bir yetişkinden nasıl yardım isteyebilirsin?”

Çocuğu sorguya çekmekten, cevapları önceden belirlemekten ve hemen suçlamaktan kaçınmak önemlidir.

4. Evde gördüğü davranışları örnek alması

Çocuklar yalnızca kendilerine söylenenleri değil, yetişkinlerin sorunları nasıl çözdüğünü de gözlemler.

Bir yetişkin öfkelendiğinde bağırıyor, tehdit ediyor veya vuruyorsa çocuk, çatışma sırasında bu davranışların kullanılabileceğini öğrenebilir. Bu durum her çocuğun aynı davranışı göstereceği anlamına gelmez; ancak fiziksel ceza, çocuklarda saldırgan davranış riskinin artmasıyla ilişkilidir.

Amerikan Pediatri Akademisi, çocukları disipline etmek amacıyla vurmayı, aşağılamayı ve utandırmayı önermemektedir. Fiziksel ceza kısa vadede davranışı durdursa bile uzun vadede kalıcı ve sağlıklı bir davranış değişikliği sağlamayabilir.

Bu nedenle çocuğa “Arkadaşlarına vurmak yanlış.” derken evde de aynı ilkeyi uygulamak gerekir.

Bir çocuğa şiddet kullanmamasını öğretmenin yolu, ona şiddet uygulamak değildir.

Çocuğunu daha önce dövmüş bir ebeveynin de davranışını değiştirmesi mümkündür. Önemli olan hatayı inkâr etmek yerine sorumluluk almak ve bundan sonra farklı davranmaktır.

Örneğin ebeveyn şöyle diyebilir:

“Sen arkadaşına vurduğunda çok öfkelendim ve sana vurdum. Bu doğru değildi. Sana vurmamalıydım. Arkadaşlarına vurman da doğru değil. Bundan sonra sorunlarımızı birbirimize vurmadan çözmek için çalışacağız.”

Bu konuşma, çocuğun davranışına izin vermek değildir. Aksine, hem çocuğun hem yetişkinin sorumluluk taşıdığını gösterir.

5. Aile içindeki stres ve değişimler

Taşınma, okul değişikliği, aile içi gerginlik, ebeveynlerin ayrılığı, yakın kaybı, kardeş kıskançlığı veya çocuğun kendisini güvende hissetmesini zorlaştıran olaylar davranışlarında değişikliğe eşlik edebilir.

Böyle durumlarda bazı çocuklar içe kapanırken bazıları daha öfkeli, huzursuz veya saldırgan davranabilir.

Bununla birlikte, okulda kavga eden her çocuğun evinde bir sorun olduğu sonucuna varmak yanlıştır. Aile koşulları, okul ortamı, gelişimsel özellikler ve diğer olasılıklar birlikte değerlendirilmelidir.

6. Hareketlilik ve Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Bazı çocuklar yaşıtlarına göre daha hareketli olabilir, sırasını beklemekte zorlanabilir veya düşünmeden harekete geçebilir. Bu özellikler özellikle teneffüs gibi hareketli ortamlarda çatışma yaşama ihtimalini artırabilir.

DEHB bulunan bazı çocuklarda dikkati sürdürme, dürtüleri kontrol etme ve hareketliliği düzenleme alanlarında güçlükler görülebilir. Ancak yalnızca hareketli olmak veya arkadaşlarıyla kavga etmek, çocuğun DEHB olduğu anlamına gelmez.

DEHB değerlendirmesinde belirtilerin çocuğun yaşına ve gelişimine göre belirgin olması, süreklilik göstermesi, günlük yaşamını olumsuz etkilemesi ve birden fazla ortamda görülmesi gibi ölçütler dikkate alınır. Uyku sorunları, kaygı, öğrenme güçlükleri ve başka etkenler de benzer davranışlara neden olabilir.

Çocuğunuzda belirgin hareketlilik ve dürtüselliğe ek olarak unutkanlık, dikkatini sürdürmekte zorlanma, sırasını bekleyememe veya günlük işlerini tamamlayamama gibi sorunlar varsa çocuk ve ergen psikiyatristinden ya da uygun bir sağlık uzmanından değerlendirme almak yararlı olabilir.

DEHB tanısı yalnızca anne babanın veya öğretmenin gözlemine dayanarak konulmaz; kapsamlı bir değerlendirme gerektirir.

Çocuğum arkadaşlarına vuruyor. Nasıl davranmalıyım?

Çocuğunuzun kavga etmesini önlemek için hem net sınırlar koymanız hem de ona alternatif davranışlar öğretmeniz gerekir. Aşağıdaki yaklaşım, evde ve okulda tutarlı biçimde uygulanabilecek bir başlangıç planıdır.

1. Önce güvenliği sağlayın

Çocuk kavga ederken uzun bir konuşma yapmaya çalışmayın. Öncelik, çocukların birbirine zarar vermesini durdurmaktır.

Sakin ama kararlı bir sesle “Dur. Vurmana izin vermeyeceğim.” diyebilirsiniz. Gerekiyorsa çocukları birbirinden ayırın ve okul personelinden yardım isteyin.

Olay sırasında bağırmak, tehdit etmek, çocuğu aşağılamak veya fiziksel ceza vermek yerine kısa ve anlaşılır ifadeler kullanın. Yaralanma varsa uygun sağlık desteği sağlanmalıdır.

2. Sakinleştikten sonra olayın nedenini araştırın

Çocuk çok öfkeliyken uzun bir nasihat vermek genellikle verimli değildir. Önce sakinleşmesine yardımcı olun; ardından olayı birlikte değerlendirin.

“Ne yaptın?” sorusunun yanında “Ondan hemen önce ne oldu?” sorusu da önemlidir. Çünkü aynı davranışın tekrar etmesine yol açan tetikleyiciyi anlamak, doğru çözümü bulmayı kolaylaştırır.

Çocuğun açıklamasını dinlemek, davranışını onaylamak değildir. Hem onun yaşadıklarını anlamaya çalışabilir hem de vurmanın kabul edilemez olduğunu net biçimde belirtebilirsiniz.

3. Kuralı kısa, açık ve değişmez biçimde anlatın

“İyi çocuklar kavga etmez.”, “Böyle devam edersen kimse seni sevmez.” veya “Bir daha yaparsan görürsün.” gibi ifadeler yerine davranışı hedef alan bir sınır koyun.

Örneğin:

“Evde de okulda da kimseye vuramayız. Öfkelendiğinde bunu sözlerinle anlatabilir, uzaklaşabilir veya öğretmeninden yardım isteyebilirsin. Birine zarar verdiğinde seni durduracağız ve durumu düzeltmen için yardım edeceğiz.”

Kuralı yalnızca kavga sonrasında değil, sakin zamanlarda da hatırlatın.

4. Şiddet içermeyen, mantıklı sonuçlar uygulayın

Çocuğun davranışının bir sonucu olmalıdır; ancak bu sonuç intikam veya korkutma amacı taşımamalıdır.

Örneğin:

• Güvenli biçimde sürdürülemeyen oyun geçici olarak durdurulabilir.
• Çocuk sakinleşene kadar bir yetişkinin gözetiminde kalabilir.
• Verdiği zararı gidermek için yaşına uygun bir telafi adımı atabilir.
• Bir sonraki oyun için öğretmeniyle birlikte daha güvenli bir plan hazırlanabilir.

Sonuçlar davranışla bağlantılı, ölçülü ve önceden anlaşılmış olmalıdır. Çocuğu günlerce sevdiği her şeyden mahrum bırakmak veya uzun süreli, ilgisiz cezalar vermek yerine davranışa doğrudan bağlı sonuçları tercih edin.

Çocuk sakinleştiğinde neyi farklı yapabileceğini prova etmek, yalnızca ceza vermekten daha öğreticidir.

5. İyi davranışını fark edin ve somut biçimde övün

Çocuğun yalnızca kavga ettiği zamanlarda ilgi görmesi, aile içindeki iletişimi farkında olmadan sorun davranışların etrafında yoğunlaştırabilir.

Bu nedenle beklediğiniz davranışları da fark edin:

• “Arkadaşın oyuncağını alınca vurmak yerine öğretmenine söyledin. Bu iyi bir seçimdi.”
• “Sıranı beklerken zorlandın ama kendini durdurdun.”
• “Öfkelendiğinde ellerini kullanmak yerine ne hissettiğini anlattın.”

Övgü, çocuğun kişiliğini etiketlemekten ziyade yaptığı davranışı tanımlamalıdır. “Sen zaten uslu bir çocuksun.” demek yerine hangi davranışın doğru olduğunu açıklayın.

6. Özür dilemenin ötesinde telafi etmeyi öğretin

Çocuğun yalnızca “Özür dilerim.” demesi yeterli olmayabilir. Özür dilemek önemlidir ama zarar gören kişinin kendisini güvende hissetmesi ve yapılan davranışın düzeltilmesi de önemlidir.

Çocuğunuzla şu soruları konuşabilirsiniz:

“Arkadaşın bu olaydan sonra nasıl hissetmiş olabilir? Ona nasıl yardımcı olabiliriz? Bir dahaki sefere aynı durum yaşanırsa ne yapabilirsin?”

Gerektiğinde çocuğun özür dilemesi ve verdiği zararı telafi etmesi desteklenebilir. Ancak diğer çocuk hemen barışmaya veya özrü kabul etmeye zorlanmamalıdır.

7. Hareket ihtiyacını uygun yollarla karşılayın

Hareketli çocukların güvenli fiziksel aktivitelere, açık hava oyunlarına ve düzenli dinlenmeye ihtiyacı olabilir. Günlük hareket fırsatlarını artırmak bazı çocukların kendilerini düzenlemelerine yardımcı olabilir; ancak tek başına bütün kavga davranışlarını çözeceği garanti edilemez.

Çocuğunuzun uyku düzenini, okul sonrası yorgunluğunu ve gün içindeki hareket fırsatlarını gözden geçirin. Hareketli olduğu için onu sürekli azarlamak yerine enerjisini güvenli biçimde kullanabileceği alanlar oluşturun.

Çocuğum söz veriyor ama yine kavga ediyor. Neden?

Birçok anne baba aynı soruyu sorar: “Çocuğum yaptığı davranışın yanlış olduğunu biliyor. Özür diliyor ve bir daha yapmayacağına söz veriyor. Peki, neden tekrar yapıyor?”

Çünkü bir davranışın yanlış olduğunu bilmek, o davranışı her koşulda kontrol edebilmekle aynı şey değildir.

Çocuk bir yetişkinin yanında sakince konuşabilir; ancak teneffüste heyecanlandığında, arkadaşının kendisini kızdırdığını düşündüğünde veya oyunda kaybettiğinde aynı kontrolü gösteremeyebilir.

Bu nedenle çözüm, çocuğa tekrar tekrar söz verdirmekten ibaret değildir. Hangi durumlarda zorlandığını belirlemek, alternatif davranışları prova etmek, yetişkinlerin tutarlı tepki vermesi ve ilerlemeyi takip etmek gerekir.

Örneğin bir hafta boyunca şu bilgileri kaydedebilirsiniz:

• Kavga ne zaman ve nerede yaşandı?
• Olaydan hemen önce ne olmuştu?
• Çocuk ne yaptı?
• Yetişkinler nasıl müdahale etti?
• Çocuğun sakinleşmesine ne yardımcı oldu?

Bu kayıtlar, davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını anlamayı kolaylaştırır ve öğretmenle yapılacak görüşmeyi daha verimli hâle getirir.

Öğretmen ve aile birlikte ne yapmalı?

Çocuğun kavga etmesi tekrarlanıyorsa çözümü yalnızca aileye veya yalnızca öğretmene bırakmak yeterli olmayabilir. Okul ve aile, çocuğun güvenliğini koruyacak ve aynı becerileri geliştirmesini destekleyecek ortak bir plan oluşturmalıdır.

Öğretmenle görüşürken yalnızca “Çocuğum neden kavga ediyor?” diye sormak yerine somut gözlemler isteyin:

• Kavga en çok hangi zamanlarda yaşanıyor?
• Teneffüste mi, sırada mı, oyun sırasında mı?
• Belirli çocuklarla mı, farklı arkadaşlarla mı yaşanıyor?
• Çatışma başlamadan önce ne oluyor?
• Çocuk uyarıldığında nasıl tepki veriyor?
• Hangi yetişkin yaklaşımı çocuğun sakinleşmesine yardımcı oluyor?

Okulun imkânları doğrultusunda teneffüslerde daha yakından gözetim, oyun kurallarının önceden hatırlatılması, yetişkinden yardım isteme becerisinin çalışılması ve düzenli geri bildirim sağlanması değerlendirilebilir.

Çocuğu sınıfın önünde utandırmak, diğer çocukların yanında etiketlemek veya sürekli “kavgacı” diye tanımlamak uygun değildir. Davranış ele alınmalı, çocuğun kişiliği hedef alınmamalıdır.

Çocuğun güvenliği ve diğer öğrencilerin güvenliği birlikte gözetilmelidir. Tekrarlayan veya ciddi olaylarda okulun rehberlik servisi ve gerektiğinde ilgili sağlık uzmanları sürece dâhil edilmelidir.

Hangi durumlarda profesyonel destek alınmalı?

Her kavga bir ruhsal bozukluğun göstergesi değildir. Çocuklar zaman zaman anlaşmazlık yaşayabilir ve gelişim süreçlerinde yeni sosyal beceriler öğrenebilirler.

Bununla birlikte, aşağıdaki durumlarda profesyonel değerlendirme almak önemlidir:

• Vurma, tekmeleme, ısırma veya yaralanmaya neden olan davranışların tekrarlanması.
• Davranışların giderek şiddetlenmesi ya da kontrol edilmesinin zorlaşması.
• Çocuğun arkadaşlık ilişkilerinin veya okula devamının olumsuz etkilenmesi.
• Belirgin dikkat, dürtü kontrolü, hareketlilik veya öğrenme güçlüklerinin eşlik etmesi.
• Çocuğun yoğun korku, kaygı, öfke veya ani davranış değişiklikleri göstermesi.
• Aile ve okulun uyguladığı tutarlı yaklaşımlara rağmen sorunun devam etmesi.

İlk adım olarak çocuk doktoruna başvurulabilir; ihtiyaca göre çocuk ve ergen psikiyatristi veya çocuklarla çalışan uygun bir ruh sağlığı uzmanı değerlendirme yapabilir.

Çocuk kendisine veya başkasına ciddi zarar verme riski taşıyorsa değerlendirmeyi ertelememek gerekir. Acil tehlike durumunda güvenliği sağlayın ve acil yardım alın.

Sık sorulan sorular

Okulda kavga eden çocuğumu dövmek doğru mu?

Hayır. Fiziksel ceza, çocuğa şiddetsiz problem çözmeyi öğretmek için uygun bir yöntem değildir. Araştırmalar fiziksel cezanın saldırgan davranışlarla ilişkili olabileceğini ve uzun vadede etkili bir disiplin yöntemi olmadığını göstermektedir. Bunun yerine net sınırlar, tutarlı sonuçlar, olumlu davranışların desteklenmesi ve gerektiğinde profesyonel yardım tercih edilmelidir.

Çocuğum çok zeki ama arkadaşlarına vuruyor. Bunun nedeni ne olabilir?

Zekâ düzeyi ile öfke kontrolü, dürtüleri yönetme ve sosyal problem çözme becerileri aynı şey değildir. Bir çocuk akademik açıdan başarılı olduğu hâlde duygularını ifade etmekte veya çatışmaları çözmekte zorlanabilir. Davranışın nedeni yalnızca zekâ düzeyine bakılarak anlaşılamaz.

Çocuğum sadece okulda kavga ediyorsa ne yapmalıyım?

Öncelikle okul ortamındaki tetikleyiciler araştırılmalıdır. Teneffüslerde yaşanan anlaşmazlıklar, arkadaşlık sorunları, kurallara uyum, kalabalık ortamlar veya belirli olaylar etkili olabilir. Öğretmenle somut gözlemler üzerinden görüşün. Sorun tekrarlanıyorsa okul rehberlik servisiyle birlikte bir plan hazırlayın.

Çocuğum arkadaşına vurduktan sonra özür diliyor ama yine yapıyor. Ne yapmalıyım?

Özür dilemenin yanında çocuğun olay öncesindeki duygusunu tanıması, alternatif davranışları öğrenmesi ve gerçek durumlarda bunları kullanmayı çalışması gerekir. Tetikleyicileri kaydedin, tutarlı sınırlar uygulayın ve doğru davranışları fark edin. Davranış devam ediyor veya şiddetleniyorsa profesyonel değerlendirme alın.

Çocuğumun DEHB olup olmadığını nasıl anlayabilirim?

Yalnızca hareketli olması veya kavga etmesi tanı koymak için yeterli değildir. Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtilerinin süresi, şiddeti, gelişim düzeyine uygunluğu ve birden fazla ortamda günlük yaşamı etkileyip etkilemediği değerlendirilir. Bu değerlendirme bir sağlık uzmanı tarafından yapılmalıdır.

Sonuç: Çocuğa yalnızca kavga etmemeyi değil, sorunlarını çözmeyi öğretin

Çocuğun okulda kavga etmesi karşısında anne babanın kaygılanması anlaşılır bir durumdur. Ancak yalnızca kızmak, ceza vermek veya çocuğa tekrar tekrar söz verdirmek çoğu zaman yeterli olmaz.

Kalıcı ilerleme için çocuğun neden zorlandığını anlamak, güvenliği sağlamak, şiddete net sınır koymak, uygun davranışları öğretmek ve okul ile aile arasında iş birliği kurmak gerekir.

Çocuğun davranışını anlamak onu haklı çıkarmak değildir. Aynı şekilde davranışını düzeltmek için onu korkutmak veya incitmek de gerekmez. Sevgi ile sınır bir arada bulunabilir: Çocuğun duygularına alan açarken başkasına zarar vermesine izin vermemek mümkündür.

Unutmayın: Çocuklar yalnızca söylediklerimizi değil, sorunlar karşısında nasıl davrandığımızı da öğrenir. Onlara öfkeyle baş etmenin, sınır koymanın, özür dilemenin ve hatalarını telafi etmenin yollarını gösterdiğimizde hem okul yaşamlarına hem de gelecekteki ilişkilerine katkıda bulunuruz.

Bilgilendirme notu: Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır; bireysel değerlendirme veya tanı yerine geçmez. Çocuğun davranışlarıyla ilgili ciddi veya devam eden endişeleriniz varsa uygun bir sağlık uzmanına başvurun.

Kaynaklar ve ileri okuma

• American Academy of Pediatrics (AAP): Effective Discipline to Raise Healthy Children
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC): ADHD in Children
• CDC: Diagnosing ADHD

Bu kaynaklar fiziksel ceza, çocuk davranışlarının değerlendirilmesi ve DEHB konusunda bilimsel temelli bilgi edinmek isteyen aileler ve eğitimciler için başlangıç noktalarıdır.